Saul bij de heks van Endor Jacob Cornelisz. van Oostsanen (gemonogrammeerd) 1526 (gedateerd) 87,5 x 125 cm Amsterdam, Rijksmuseum

Bekijk grotere afbeelding

Deze in de schilderkunst zeer ongebruikelijke voorstelling is zonder twijfel de meest buitenissige voorstelling die Jacob Cornelisz. van Oostsanen heeft gemaakt. Het schilderij toont de heks van Endor, die zittend in een heksenkring, door middel van haar toverkunsten de profeet Samuel uit de dood wekt. In het midden zien we Samuel als een zombie uit zijn tombe oprijzen. Saul wilde dat de heks de uitslag zou voorspellen van zijn veldslag tegen de Filistijnen. In de ‘seance’ werd Sauls nederlaag en ondergang voorspeld. Dit verzoek tot heidense tovenarij was de laatste in een reeks van God onwelgevallige daden, die ertoe leidden dat Hij zich van Saul afwendde. Op de achtergrond zien we Samuel aan Saul, ongetwijfeld in niet mis te verstane bewoordingen, zijn ongenoegen uiten over de verstoring van zijn eeuwige rust. Daarachter vindt de veldslag plaats en komen Saul en zijn zonen om het leven.

Jacob Cornelisz. van Oostsanen voegde aan het bijbelverhaal een aantal in die tijd gangbare denkbeelden over heksen toe, zoals de op een bezemsteel rondvliegende heks. Uit dit ietwat beklemmende schilderij uit 1526 blijkt dat Jacob Cornelisz. in de laatste periode van zijn leven een ingrijpende stijlverandering heeft ondergaan. De uitermate gedetailleerde stijl uit  zijn vroege werken heeft plaats gemaakt voor een aanzienlijk soberder stijl, die indruk tracht te maken op de toeschouwer, door gebruik te maken van spectaculaire elementen in plaats van de toepassing van een veelheid aan (afleidende) details.

De datering en de signatuur staan aan de onderzijde - in het midden - op een geschilderd stukje ‘papier’, dat door nageltjes wordt vastgehouden. Het idee van dit ‘oogbedriegertje’ (trompe-l'oeuil) werd later ook door Jan van Scorel en Maarten van Heemskerck in hun schilderijen gebruikt.

© Jan Dirk de Kruijff